Sınav Kaygısı ve Okul Uyumu

Biraz heyecan sınavda işinize yarar: Dikkatinizi toplar, sizi harekete geçirir. Sorun, bu heyecan kontrolü ele aldığında başlar. Saatlerce çalıştığınız konular sınav kâğıdını gördüğünüz anda silinir, kalbiniz göğsünüzden çıkacak gibi atar, eliniz terler, aklınızda yalnızca "Yapamayacağım" cümlesi döner. Okul uyumunda da benzer bir tablo görülebilir: Bir çocuk ya da genç sabahları karın ağrısıyla uyanır, okul servisine binmek istemez, derslerde içine kapanır. Bu sayfada sınav kaygısını ve okul uyumu güçlüklerini, birlikte nasıl çalıştığımızı anlattık.

Sınav kaygısı nasıl görünür?

Kaygı bedende, düşüncelerde ve davranışlarda kendini gösterir:

• Bedende: Çarpıntı, mide bulantısı, baş ağrısı, titreme, nefes daralması, uykusuzluk
• Düşüncelerde: "Kazanamazsam her şey biter", "Herkes benden iyi", "Kesin boş kalacak"
• Davranışlarda: Çalışmayı sürekli ertelemek, gece yarılarına kadar oturup sabah yorgun uyanmak, deneme sınavlarından kaçmak, sınav sabahı okula gitmemek

Bu belirtiler yalnızca büyük sınavlarda değil, sınıf içi yazılılarda, sözlülerde ve performans gerektiren her durumda ortaya çıkabilir. Kaygının şiddeti çoğu zaman öğrencinin gerçek bilgisiyle orantılı değildir; çok iyi hazırlanmış bir öğrenci de sınav sabahı kendini hiçbir şey bilmiyormuş gibi hissedebilir. Bu yüzden yalnızca daha çok çalışmak çoğu zaman çözüm olmaz.

Sınavda zihin neden donar?

Beyin, yoğun bir tehlike algıladığında enerjisini "kaç ya da savaş" tepkisine yönlendirir. Bu sırada bilgiyi hatırlamaktan ve problem çözmekten sorumlu bölgeler geçici olarak geri planda kalır. Yani zihnin donması bilgisizlikten değil, alarm sisteminin aşırı çalışmasındandır. Sınav kaygısı çalışmasının önemli bir kısmı bu alarmı yatıştırmayı öğrenmektir.

Sınav kaygısıyla nasıl çalışıyoruz?

1. Değerlendirme. Kaygının ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı, çalışma ve uyku düzeni, aile beklentileri birlikte incelenir.
2. Bedeni sakinleştirmek. Diyafram nefesi, kas gevşetme ve dikkati şimdiye getirme egzersizleri öğretilir ve her gün kısa sürelerle çalışılır.
3. Düşünceleri sınamak. "Bir sınav hayatımı belirler" gibi düşüncelerin ne kadar gerçekçi olduğu birlikte tartışılır, daha dengeli cümleler bulunur.
4. Kademeli alıştırma. Ev ortamında süre tutarak test çözmekten deneme sınavlarına kadar zorlaşan adımlarla sınav koşullarına alışılır.
5. Sınav günü planı. Sabahtan sınav salonuna kadar neler yapılacağı, takılınca kullanılacak kısa teknikler önceden belirlenir.

Çalışma ve uyku düzeni

Kaygılı öğrenciler çoğu zaman daha fazla çalışarak kaygıyı bastırmaya çalışır; uykudan, yemekten ve dinlenmeden kısar. Oysa yeterli uyku, bilginin hafızaya yerleşmesi için şarttır. Kısa ve molalı çalışma blokları, gün içinde hareket ve arkadaşlarla zaman geçirmek kaygıyı azaltır, verimi artırır. Bu düzen öğrenciyle birlikte, onun gerçek programına göre kurulur.

Okula gitmek istememe

Bazı çocuklar ve gençler için asıl zorluk sınav değil, okulun kendisidir. Okula gitmek istememenin arkasında ayrılık kaygısı, arkadaşlık sorunları, zorbalık, bir öğretmenle yaşanan olumsuz deneyim, öğrenme güçlüğü ya da depresyon olabilir. Evde kalmak kısa vadede rahatlatsa da okula dönüşü gün geçtikçe zorlaştırır. Bu nedenle çalışmanın amacı, nedeni anlamak ve çocuğun okula kademeli olarak dönmesini aile ve okulla birlikte planlamaktır.

Okulla iş birliği

Okul uyumu çalışmalarında öğretmen ve okul rehber öğretmeniyle iletişim, ailenin izniyle kurulur. Çocuğun sınıfta oturduğu yer, sabah okula giriş anında onu karşılayacak bir yetişkin, zor anlarda kısa bir mola hakkı ya da ödevlerin geçici olarak hafifletilmesi gibi küçük düzenlemeler, okula dönüşü belirgin biçimde kolaylaştırır. Zorbalık söz konusuysa okul yönetiminin süreci bilmesi ve gerekli önlemleri alması da çalışmanın bir parçasıdır.

Ailenin tutumu

Anne babanın beklentileri ve sınav dönemindeki tavrı, çocuğun kaygısını büyük ölçüde etkiler. Sürekli puan sormak, başkalarıyla kıyaslamak ya da sınavı ailenin geleceğine bağlamak kaygıyı artırır. Bunun yerine çabayı takdir etmek, dinlenmeye izin vermek ve sonuç ne olursa olsun desteğin süreceğini hissettirmek, öğrencinin kendini güvende hissetmesini sağlar. Ailelerle bu konuları ayrı görüşmelerde ele alıyoruz. Bazen anne babanın kendi sınav deneyimleri ve kaygıları da farkında olmadan çocuğa geçer; bunu konuşmak da sürecin bir parçasıdır.

Temsilî bir örnek

Lise son sınıftaki bir öğrenci, deneme sınavlarında matematik bölümüne geldiğinde zihninin tamamen boşaldığını anlatıyor; evde çözdüğü soruları sınavda yapamıyor. Değerlendirmede, bir önceki yıl ailesinin hayal kırıklığını gördüğü bir sınavdan sonra bu donmaların başladığı fark ediliyor. Her gün on dakikalık nefes çalışması, "bir soruyu bilmemek sınavı kaybetmek değildir" düşüncesi üzerinde çalışma ve süre tutarak kısa testlerle kademeli alıştırma yapılıyor. Anne babayla yapılan görüşmede puan sorma yerine haftalık kısa bir sohbet öneriliyor. Birkaç ay sonra öğrenci deneme sınavlarını zorlanarak ama donmadan tamamlıyor.

Bu örnek temsilîdir; her öğrencinin süreci kendine özgüdür.

Sık sorulanlar